AS
VIAXES A GALICIA
(Coñecemos
con absoluta precisión as viaxes de Fr. Martín,
el mesmo se encarga de recordárnolas. O tres de maio
de 1710 sae para Madrid, en 1711 a finais de outubro parte
para Hirache a estudiar Artes, alí está ata
mediados de abril de 1714 en que volve a Madrid, onde permanece
ata principios de outubro de 1714 en que parte para Salamanca
e estudiar Teoloxía, a primeiros de xuño de
1716 regresa a Madrid, alí está ata novembro
de 1717 data na que parte para Eslonza como pasante do colexio
benedictino. Volta a Madrid en marzo de 1718, e alí
fica ata novembro en que volve a viaxar a Eslonza; o mesmo
fai o ano 1719 e en 1720 regresa de Eslonza, por Salamanca,
para Madrid. Alí fica ata novembro dese ano, data
na que parte para Celorio de Asturias. Reside neste mosteiro
ata maio de 1723 e no de S. Vicente de Oviedo permanece
desde a data sinalada ata xuño de 1725 en que volve
a Galicia por Ribadeo, Mondoñedo, Betanzos, A Coruña,
Santiago e Pontevedra. Vai a Tui e por Ourense e León
regresa a Madrid no 27 de outubro de 1725. Desde entón
ata 1726 permanece en Madrid e nos primeiros días
de febreiro deste ano parte para Toledo con Fr. Diego Mecolaeta
co fin de cataloga-lo arquivo catedralicio. Reside alí
15 meses e en Maio de 1728 xa está disposto a corrixi-las
impresións das obras de Feixoo. Desde entón
ficou durante longos anos na súa cela de San Martín.
Ten aínda trinta e tres anos. Atrás queda
xa a súa etapa andadeira, comenza a vida sedentaria.
Ata 1745
non se move de Madrid. Agora ofréceselle a ocasión
co gallo do Capítulo General de la Orden
en Valladolid. Pero atopámonos xa cun home diferente,
solitario e triste, que só se interesa pola linguaxe
dos homes, polas etimoloxías. Deu importancia á
verdade e non soubo que ese é o luxo máis
caro que un humano ten que pagar diante dos seus semellantes.
A súa pluma xa só escribe para si mesmo e
a súa lingua só fala para un pequeno círculo
de amigos. O que conta para o resto da sociedade non conta
para el, só lle quedan os seus libros e ese imenso
campo dos desamparados que aínda ten a desgracia
de ser usado como bandeira por unhas xentes que se recrean
co deporte de pensar en alivia-las súas miserias,
mentres pasean coa capa ó ombro e se enriquecen.
Ata entón non se decatara da importancia das viaxes,
neses 17 anos de soidade quizais botara en falta non ter
escudriñado coidadosamente todo o que lle rodea.
Agora xa é outra cousa, vai prevido, advírtenolo:
<<Tomé y llevé conmigo un libro en cuarto
y en blanco para ir escribiendo en él mi Diario de
todos mis Viajes. Apunté todos los lugares por donde
pasaba y todas las inscripciones con que tropezaba. También
apunté todos los vegetables que veía, con
sus nombres gallegos de frutos y frutas, todos los pescados,
conchas y mariscos. Todas las aves y animales. También
me fecundé de muchas voces gallegas vulgares, y el
Diario ocupó veinte pliegos. Y ocupé otros
veinte pliegos en cuatro cuadernos de las Voces Gallegas
que oí en Pontevedra yGalicia. Con esa ocasión
me aficioné infinito a la Historia Natural, a la
Botánica y a la Lengua Gallega, y a averiguar el
origen y etimología de cada voz gallega, reduciéndola
al latín. El año 1730 escribí sobre
las etimologías de las voces castellanas, sin pensar
en las etimologías de las voces gallegas hasta 1745>>.
¿Por qué ese coidado ata entón non
tido?. Concedámoslle a palabra:
<<Por ser el idioma castellano casi infinito y tan
abundante de voces heterogéneas, a cada paso tropezaba
con voces castellanas que oía o leía y que
eran para mí inauditas y exóticas, que ni
entendía su significado ni sabía su verdadero
origen. En vano preguntaba el origen aunque me informaban
del significado en general. Cansado de preguntar a quienes
no me sabían responder determiné responderme
a mí mismo. Consultando libros, para lo material
de la voz y para lo formal del significado.>>
Mais esta solución advirte que é insuficiente,
sente que lle falta algo: <<tenía lembra-
la cabeza llena y atestada de nombres pero sin poseer las
ideas de las cosas. Sólo sabía las voces y
hablaba de ellas como un papagayo, y suspiraba no poco por
ver los significados>>. Sabía de oídas,
porque, recordará máis tarde: <<el leer
y oír no son dos sentidos exteriores diferentes,
sino el único y solo sentido exterior del oído,
pues, cuando leo a un autor, imagino que le estoy oyendo
hablar conmigo, no con la boca sino con la pluma. Y no hallo
diferencia entre los que oigo hablar con la pluma y los
que oigo hablar con la boca, pues al fin todo es saber de
oídas>>.
É daquela, antes de emprender-la súa viaxe
de 1745, cando comprende que as palabras non se poden entender
sen termos un coñecemento real das cousas que significan,
por iso a idea fixa <<nin as palabras>> poden
ser estudiadas sen as cousas, nin as cousas sen as palabras,
vai ser repetida ata a saciedade nos escritos subsiguientes:
Será un principio metódico que nunca máis
esquecerá.
O domingo nove de maio abandona a súa cela acompañado
doutros irmáns da orde e no seu diario hai este apartado
<<Camas. En Guadarrama, hoy domingo 9 de mayo de 1745
nos dieron cuatro camas pero sin ninguna manta, pues dijeron
que en las camas de este país no se usan las mantas>>.
Abraiante e digno de mención parécelle este
feito. Pero de seguido adícase a anota-lo itinerario:
simples nomes dos lugares por onde vai pasando e onde vai
facendo noite. Eses serán un día as súas
fontes para a Xeografía Histórica e a Toponimia.
E nada máis ata Valladolid. Seguidamente unha lista
de nomes de plantas recollidas no camiño e especialmente
na Cistérniga. Unha cita de Vigier, autor de dous
tomiños que sempre o acompañaban e servían
de axuda no recoñecemento das plantas. Axiña
Valladolid, silencio sobre o Capítulo General, silencio
sobre unha caída á vista dos tres xenerais,
e só mención dunha dos tempos de Wamba.
Sae Sarmiento do Capítulo General de Valladolid camiño
de Galicia e segue concentrando a súa atención
sobre os nomes de plantas que dominan no diario sobre as
anotacións toponímicas ou xeográficas.
Non viaxa só, acompáñao o abade electo
de Tenorio, o de Santiago, o prior de Moraime e o pasante
Losada ata Santiago; desde alí a Pontevedra acompáñao
o abade de Tenorio e o prior Fr. Joseph Salgado. A noite
do venres 11 de Xuño chega a Pontevedra. Aquí
comenzan as anotacións de palabras: joeira e logo
breve digresión sobre Tenorio, onde está o
día de San Paulo, e a seguir outra serie de trece
vocábulos: carolo, estoupar, recesego, saluco, bocejar,
moxena, xaca, ardigal, aturujar, arrumbar, xastre, fedello,
rabuxento. É o núcleo central do Calálogo.
Prosegue a visita a Lerez (4 días) e a continuación
as Xornadas por Galicia: O luns 19 de xullo sae, para gaña-lo
xubileo, ata Santiago e chega o 22, aí rexistra o
arquivo de San Martiño e o de San Paio. O 3 de agosto
vaise á quinta de recreo de Cernadas a dúas
leguas de Santiago, volta a Santiago onde está ata
o 6 de agosto data na que sae cara ó Ferrol e de
alí a Coruña e por Malpica, Laxe, Morayme,
La Barca, Corcubión, Finisterre, Ce, Carnota, Muros,
Noya, Currubedo, La Puebla, Rianjo, Padrón, Pontevedra,
onde chega con seu irmán que o acompañou na
viaxe, o 22 de agosto.
A partir de aquí principíase un apartado de
Hierbas, descrición de 36 plantas que ocupa preto
de 6 folios. A continuación una visita exploratoria
á Illa do Tambo o 9 de setembro e máis recolleita
de plantas mais advirte: <<vi muchas plantas que no
había visto en otra parte pero el que me enseñaba
apenas sabía los nombres>>. Malia disto segue
unha enumeración de once plantas que ocupa algo máis
de dous folios. Vén outra nova xornada o 13 de setembro
de Pontevedra á Guardia que dura deica o 22. Descricións
Xeográfico-históricas que van seguidas dun
apartado de inscripciones. Posteriormente a Jornadita al
Poyo, o 23 de setembro ó 1 de octubro, e a continuación
outro apartado de Hierbas con 52 nomes ocupando máis
de 6 folios. A seguir un aparte de Monedas cun Suplemento
e despois unha curiosa Reflexión física sobre
un sueño que trascribimos:
<<Al venir yo desde Justans a Pontevedra por Marcón,
pasé por la falda de dos montes muy altos, que se
ven desde Pontevedra al surleste. Al mayor de éstos
llaman Parafita o Piedrafita y en Pontevedra los montes
de Loureda o los montes de Marcón. Discurrí
al pasar que Marcon se llamaría así por aquella
peña fita que parece marco o marcón, y de
hecho allí se dividen algunas feligresías.
<<El sábado 25 de septiembre pasé al
monasterio del Poyo por la Ponte das Cabras, al doblar desde
Campañó a la izquierda se elevan dos cotos,
picotos, cotarros (todo de cautes), outeiros o montes, los
que me excitaron <la idea> de los dos dichos de Pedrafita
o de Marcón, por la similitud que imaginé
entre unos y otros, y habiendo preguntado al mozo por sus
nombres, dijo que no lo sabía>>.
<<A la tarde registré el archivo del Poyo,
hallé en instrumentos San Miguel de Marcum y Marchum
por sinónimo de San Miguel de Marcón. Aquella
noche soñé que, preguntando al mismo mozo
cómo se llamaba el más alto monte de los dos
dichos que vi al doblar de Campañó para el
Poyo, me respondió: Este se llama Marco Antonio.
Ah, dije yo entonces entre sueños, bien, bien, bien,
pues el otro se llamará Cleopatra. La realidad es
que, según después me informé en Lérez,
el uno se llama Outeiro do Corbo (y creo es el más
boreal) y el otro se llama Outeiro de Senderiz>>.
<<El domingo por la mañana escribí al
punto todo este sueño en un papel, no por superstición,
sino para hacer sobre él algunas reflexiones físicas
que puedan dar luz alguna luz para rastrear el modo con
que las especies están colocadas en la fantasía.
La voz de Marcum me excitó la voz Marco Antonio y
ésta la de Cleopatra, sin haber conexión alguna
entre los significados, sino entre lo material del sonido
de las voces. Acuérdome haber tenido otros sueños
de este género, pero por no haber tenido la curiosidad
de escribirlos no me puedo servir de ellos; y así
puse la historia de éste para filosofar cuando estuviese
desocupado>>.
Este inciso psicoanalítico de asociación de
ideas revela por unha banda o interese do autor en recoller
topónimos que lle asaltan aínda en soños,
e por outra ese fino intento de observación, na procura
dunha causalidade e non causalidade, sobre o xeito de se
estructura-las ideas na mente humana.
O 22 de octubro trasládase ó convento de Lerez,
visita os seus arredores e explora o seu arquivo. Pouco
despois aparece outro apartado de Hierbas, uns 33 nomes
que ocupan preto de cinco folios, seguido de un breve apartado
de Inscripciones. Desde alí princípianse co
título, Jornadas, as de volta a Madrid, a partir
do luns 29 de novembro de 1745. Vai durmir ó mosteiro
de Tenorio onde está visitando os arredores e explorando
o convento ata o 2 de decembro. En Cercedo evoca recordos
da súa primeira viaxe a Madrid, cando foi toma-lo
hábito, e conta que seguiu unha rota diferente. Fai
unha descrición da casa das Raposeiras dos seus terceiros
avós. Sen facer aparte segue a enumeración
de 29 nomes de plantas que ocupan arredor de 3 folios, quizais
recollidos en As Raposeiras onde se detén dous días.
Prosegue o 5 de decembro a súa viaxe e pasa a noite
en Sotelo, o 6 en San Clodio, o 7 chega ó priorato
de San Verísimo de Refoxos onde sofre outra caída
conta noutro lugar: <<pasando o llegando a nuestro
priorato de Refoxos, no lejos de Rivadavia, el día
7 me sucedió que al apearme de la mula, creyendo,
en falso, que había que respaldar, di con todo el
cuerpo en un montón de sillares, que allí
estaban en el suelo sin orden alguno. El lector podrá
pensar cuán horrorosa sería mi caída.
Subí, como pude, a la sala, hice que me diesen tres
baños de carqueyxa de las rodillas abajo y bebí
tres jícaras de su conocimiento como si fuese the.
No hice más medicina y, gracias a Dios, hoy es el
día hasta el cual no experimenté la más
mínima señal de mala resulta>>. Alí
permanece todo o día 8 e o 9 chega a Celanova onde
fica catro días e le parte do tombo advertindo: <<vile
pero leí poco por falta de tiempo>>. Segue
a Orense o día 14, o 15 en Ribas do Sil e de alí
sae o 17 para o priorato de Moreda, o 19, 20 e 21 está
en Monforte, o 22 en Castillo de los Infantes
e o 24 sae cara o Cebreiro. En Samos le todo o seu becerro
de 249 escrituras. Do Cebreiro sae cara a Vilela, e o 20
parte de alí a Espinareda onde copia tres inscricións
e o 24 para a Granja de San Pedro de Montes
e ó día seguinte de alí ó mosteiro
do mesmo nome, a el dedica varios folios recollendo inscricións,
lendo o seu becero e describindo o seu arquivo
e un ms. Gótico da Crónica de Eusebio Cesariense
e unas <<actas Sancti Gregorii Eliberitanae Civitatis
Episcopi>> que están a continuación
de dito códice. Regresa o 31 de xaneiro á
Granja de Montes de onde sae o 1 de febreiro cara ó
Rabanal, o 2 de aquí a Astorga, o 3 de Astorga a
Puente Vizana, o día siguinte a Cerecinos, posteriormente
a Vega de Val de Tronco, a Medina, Arévalo, Villacastín,
Guadarrama e Madrid, a xornada por día, para estar
o 10 no seu convento.
Ó abandonar San Pedro de Montes as anotacións
do diario son exclusivamente xeográficas sen mencións
de plantas ou palabras.
Da segunda viaxe a Galicia, a de 1754, temos que sinala-las
circunstancias que o moven a emprendela; atópase
no seus Pensamientos Crítico-botánicos, nunha
Nota que di:<<Hasta aquí llegaba, a últimos
de abril de 1754, cuando se me ofreció salir de Madrid,
como de hecho salí, a cinco de mayo del mismo año,
con el fin de ir a Galicia, en especial a la villa de Pontevedra,
a recrearme y divertirme. Esto por dos motivos: 1º
porque con tanto retiro en mi celda me iba apoltronando
mucho y experimentaba una grande pesadez por falta del ejercicio,
2º porque como acabo de advertir en la cláusula
rayada del nº 248, había tanta sequía
y falta de granos que no se hallaba pan en Madrid ni por
poco ni por mucho dinero. Y el que nos hacían comer
parece que se amasaba con mala harina y mala arena. Aun
para eso, aunque tarde, fue preciso recurrir a países
ultramarinos para conducir trigo a España.
<<Al mismo tiempo se toleraba impunemente en el centro
de Castilla que los usureros sacasen de la poca harina que
había para remitirla a la América con el fin
de comerciar. ¡Este sí que es comercio! ¡Sacamos
harinas que están en víspera de ser pan, y
echar la culpa a los temporales! Si hay una hambre fatal
¿por qué primero se debe atender al comercio
que al comer? ¡Con enviar el grano a Portugal y a
la América la harina está remediada el hambre!>>
<<A fin de dicho día cinco de mayo salí
de mi celda para Galicia. Vi muchas miserias por tierra
de Castilla. Pero había echado Dios su bendición
aquel año sobre los frutos del reino de Galicia,
y casi había allí abundancia de frutos y de
granos. De modo que salió bastante centeno de Galicia
para socorrer al reino de León y Campos. La cosecha
de vino ha sido de las mayores. La sequía ha sido
universal en España, pero, aunque hubo sequía
en Galicia, no por eso hubo hambre, pues el hambre no entra
en Galicia por falta de aguas, sino por abundancia de ellas,
y por eso se dice que entra nadando>>
<<Después que llegué a la villa de Pontevedra,
hice allí mi morada en casa de mi hermano Francisco
Xavier, ministro principal de marina. Registré las
vecindades de Pontevedra y observé los muchos vegetables
que allí nacen. Por octubre del mismo año
salió mi hermano Xavier a visitar los setenta y siete
puertos de las doce subdelegaciones de su departamento,
desde La Guardia hasta Noya. Acompañéle yo
en esta visita por lo que toca a los puertos del arzobispado,
pues los del obispado de Tuy, ya los había visto
y el año 745 en su misma compañía,
repasando toda la costa como particulares y por curiosidad,
desde la ciudad de Tuy hasta el Ferrol>>.
<<A nueve de junio del año siguiente de 755
salimos los dos hermanos por curiosidad y por devoción
al famoso santuario de San Andrés de Teixido que
está al pie del célebre cabo de Ortegal, lo
más septentrional de España. Volvimos por
el Ferrol y siempre por tierra>>. No parágrafo
258 lembra:<<en mi peregrinación por Galicia
el verano del 745 leí y copié muchos instrumentos
y algunas inscripciones, pero de esto hubo poco en mi segundo
viaje>>.
<<A cuatro de julio del mismo año nos restituimos
los dos hermanos a su casa de Pontevedra. Allí hallé
la no deseada ni esperada novedad de que el rey me había
presentado para abad de la real abadía claustral
benedictina y bendita de Santa María de Ripoll en
Cataluña, y hallé en casa el nombramiento
original, que había venido en carta por el correo.
Esta novedad me aguó todo el gusto de mis peregrinaciones
y me cortó el que esperaba tener en otras menores
por Galicia tierra adentro. Halléme con la dicha
abadía a cuestas sin haber tenido ante el más
mínimo aviso previo. Así me hallé embarazado
para aceptarla o no. Al fin me resolví a aceptarla
de pronto por no desairar al rey, con ánimo de echarla
a pasear puesto en Madrid por no cargar con semejante maula>>.
<<No por eso dejé de observar y recoger vocablos
desde julio hasta octubre. A veinte pues de octubre salí
de Pontevedra para Madrid. Antes, a doce de agosto había
ido al lugar de la Lama, en donde estaba el obispo de Tuy,
a hacer en sus manos el juramento acostumbrado. Mientras
algunos amigos imprudentes solicitaron desde Madrid el que
en Roma se despachasen las bulas de la abadía>>.
<<A poco de estar en Madrid tuve noticia cierta de
que el papa me había ya preconizado por abad de Ripoll
en público consistorio el día 17 de noviembre
día de santa Gertrudis. El mismo día preconizó
al arzobispo de Sevilla, al obispo de Jaca y a mi persona.
Esta noticia me consternó mucho porque estaba en
ánimo de sacudirme de la dicha abadía antes
que se tratase de bulas. Pero al fin por librarme de impertinencias
hice renuncia formal a últimos de marzo de abadía,
bulas, rentas con exclusiva de pensión alguna. De
este modo me quedé monje particular y en mi plena
libertad. Aunque de los frutos caídos se pagaron
las bulas, y el rey mandó que me indemnizaran de
otros gastos, el hecho es que de ocho a mueve mil reales
que me ocasionó dicha abadía no he percibido
un maravedí siquiera>>.
<<Esto he sacado de que hayan querido sacarme de mi
celda, sin soñar yo en eso>>.
Vemos como os amplos proxectos de se documentar en Galicia
para as súas obras Historia Natural e Voces Gallegas
foron truncados por tal nomeamento. Máis aínda
así a diferencia entre esta segunda viaxe e a primeira
é moi grande: nel non hai apartados de voces galegas,
de plantas ou documentos, como había na primeira.
Domina a preocupación toponímica, e hai sen
dúbida máis orde na recollida de nomes de
plantas, porque fixo cadernos á parte para as palabras
galegas e os nomes de vexetais.
Vexamos un exemplo, di a viaxe: << 15 de mayo. Miércoles.
Detúveme este día todo en el priorato de Vilela>>.
¿Por qué? Velaquí a probable razón:
quizais pasar o día recollendo e apuntando nomes
de plantas como aparece sinalado no Catálogo de Voces
Vulgares y en especial de Voces gallegas de diferentes vegetables:
<<En Vilela a 15 de mayo>> e baixo este epígrafe
enuméranse:
525. Gallocrista, llaman así, y la vi en Vilela,
la gallocresta o alectrolophos, y se usa para los ojos.
Al pie hojas anchas. Levántase un tallo cuadrado
con 20 ó 24 golillas, cada una con seis bolsas y
cada bolsita con cuatro granitos. La flor es azul, como
de morrión, a imitación del de la ortiga morta.
Hay muchas junto al priorato de Vilela.
526. Carpanza (no carpaza), llaman en Vilela a una como
carrasca con hoja ancha así: y con rosa blanca con
cuatro hojas como la de la estepa. Y es la estapa del hipocisto.
Llámase
527. Puytigo en la Cabrera.
528. Poutas. En Quiroga la hypocistis o piñitas.
529. En Samos cucas esas piñitas.
530. Mel de raposo. En el Bierzo esa piñita, y creo
mel de cuco y de ahí cucas. La planta creo será
la carrasca das viñas. Es totalmente distinta de
la urce rastrera, que todos en Galicia llaman carpaza.
531. Capudre. Llaman así en Cervantes al orno o árbol
capudrio de la Maragatería o manjarín o cornabudo
en Galicia.
532. Madroñeyra y madroños sus peritas. Es
el árbol sorbo y servas sus frutos. Es árbol
en todo parecido al fresno con 13 ó 15 hojitas en
cada pezón. Este árbol el fresno y el orno
se parecen mucho. La fruta del orno es como guinditas, pero
la del sorbo es muy grande y como peras largas. El sorbo
es muy distinto del madroño. Este en el Bierzo ese
llama borrachín.
533. Aderno. Llaman en el país de Quiroga al árbol
que yo creo ser el ligustro o heleña o alheña.
Portugués aderna. Es alaterno.
534. Gallina gorda. En Cervantes llaman así al ligustro
de cuyas bagas negras se hace allí tinta. Acaso porque
las gallinas engordan con esas bagas. En Vilela quería
uno que fuese al sangovino, y lo dicen todos. La hoja es
como de oliva, la madera blanca y hecha racimitos. Véase
atrás fusera y fiaza, y si acaso de él se
hacen ruecas.
535. Boudaña. En Vilela es la brionia, acaso bruaña
traspuesto. Otros llaman corrijola y es la nabodá
o nueza, con hoja de parra y un horroroso nabo. Bauhino,
libro XV, cap. 125 de butania y 146. Véase. En Bayona
la vitis nigra>>.
Seguen moitas máis palabras, que non é necesario
transcribir, pero que nos explican que tal detención
foi para herborizar. O mesmo acontecería coas voces
comúns, e aínda hai casos nos que as voces
comúns se mesturan coas de plantas, mais, como se
ve no texto que editamos, estas foron en cadernos á
parte, non obstante, ás veces, como ocorreu na Viaxe
de 1745, introducíronse algunhas.
Sen embargo quedaron fóra de diario das viaxes multitude
de anécdotas e circunstancias que máis tarde
son evocadas noutros escritos. Lembrarei só algúns
casos: na Idea de una Historia Universal de todos los vegetables
que nacen en España fai unha digresión sobre
as: <<Viejas. Diré que las virtudes de los
vegetables que saben las viejas son las primitivas. No las
inventaron, sábenlas por tradición desde el
tiempo que los eclesiásticos ejercían la medicina,
y de ahí también sus ensalmos por haber oído
curar con salmos. De ahí en gallego bieiteiras.
<<Distinguir lo que saben por tradición gentílica
y por tradición cristiana. El ejemplo de los geopónicos
de una niña en cueros paseando una heredad, y hoy
se hace hacia Betanzos contra los topos. El eseda, reseda,
etc., de los gentiles y otras cosas. La vieja del Cebrero
que sabía las virtudes del abedul. Añádase
lo de los niños tenaces en sus tradiciones y enredos>>.
Non hai mención ningunha nos seus diarios, cando
pasa por Betanzos, sobre esa práctica contra os ratos,
nin tampouco, nas veces que pasa polo Cebreiro sobre esa
vella que lle informa das virtudes do bidueiro.
Tampouco se fai mención na viaxe de 1745, cando pasa
por Carnota, da noticia que aparece na Obra de Seiscientos
Sesenta Pliegos: << En la Carnota junto a Finisterre
vi ese molino a mano para sacar la harina del centeno. Una
pobre mujer movía circularmente la muela superior,
que, a lo menos, tenía el diámetro de un harnero.
Supongo que en aquel país de Galicia tan retirado
será común aquel género de molinos
manuales>>
Hai en toda a obra do benedictino centos de noticias semellantes
que non pasaron ós diarios das súas viaxes.
Estes foron sempre moi esquemáticos e confiou máis
noticias á súa boa memoria que á pluma.
Por exemplo recórdanos que: << el año
de 746 vine de Galicia agregado a una flota que venía
del Ferrol. Cada macho porteaba 6.000 pesos>>. Xa
o escribira antes en Caminos Reales: <<caminé
el año de 46 arrimado a una conducta de ciento y
veinte machos cargados de plata, que la conducían
desde Galicia a la Corte. Noté que era muy fácil
descarriar uno o dos machos, ya porque se caminaba de noche,
ya porque iban sueltos, ya porque algunos caminos eran muy
anchos, y con altos y bajos con diferentes árboles
a trechos. Un picarón prevenido que, puesto detrás
de un árbol con un poco de hierba la presentase a
la boca de un macho que pasase por allí, seguramente
detendría el animal y le retiraría para descargarle,
sin que el arriero lo viese ni le echase menos hasta la
posada, ya por ser de noche, ya por ir los machos muy separados
y esparcidos. Advertí al conductor de este peligro
nocturno, y desde entonces siempre la conducta entraba de
día en las posadas>>. Outras veces podemos
recordalo lendo de noite á luz de tiriñas
de cortiza de bidueiro: << Si se toma una corteza
de abedul del espacio de una cuartilla de papel, y si de
ella se hacen treinta lista o tiritas de un palmo de largo,
cada una de estas tiritas o llámanse pajuelas, si
se enciende como cerilla, arde y luce tan bien como ella
y dura mucho tiempo encendida. Ocasión se me ofreció
en un viaje de usar de semejantes candelillas para leer
por no tener cerilla a mano>>
As dúas Viaxes a Galicia teñen un complemento
e resumo no Problema Corográfico para describir a
Galicia con un nuevo Método; alí atopamos
un apartado, Peregrinaciones Propias, onde fai un resumo
de tódalas súas excursións por Galiciam,
da ida a Madrid de 1710, anotando o seu itinerario galego
non obstante << como era muchacho no hice reflexiones
ni atendí a las distancias. Pero, por lo mismo de
ser muchacho, se me imprimió en la fantasía
todo el camino, y aún tengo indeleble esa idea>>.
Tamén alí aparece resumida a do ano 1725 desde
Oviedo, e, cando estaba en Mondoñedo, di, <<
quise ir desde allí al Ferrol, y como me dijeron
que había ladrones en el monte Da Carba, desistí
y fui a Betanzos>>. Escribía estes apuntamentos
arredor do ano 1762, e sen embargo a exactitude dos seus
itinerarios non é menor que a de cando os estaba
a relizar.
No ano 1756 cando escribe Sobre los Vegetables Kali, Sosa
y Barrilla ou, máis exactamente, responde á
Pregunta si nacen en Galicia, en qué sitios, en qué
cantidad, y de qué calidad los Vegetables Kali, Sosa
y Barrilla, formulada por Dn. Juan Antonio de Arias, oficial
maior de marina, evoca un recordo da súa primeira
saída de Galicia: << El año 710 pasando
por un lugar frío y montañoso a cinco leguas
de Pontevedra, vi un limonal hermoso junto a una casa; como
salía de Pontevedra, y allí no sobra otra
cosa que limones, limas, naranjas chinas, etc., no paré
la atención a lo que veía. El año 745
estuve en el mismo lugar, y acordándome del limonero
que allí había visto eñ año
de 710, pregunté por él y al punto me lo enseñaron,
y era el mismo. Vile muy lozano, frondoso, verde, muy grande
y con limones, como lo había visto hacía ya
35 años; admiré el fenómeno, pero luego
dejé la admiración, habiéndome enseñado
uno de los presente de los laureles que hacían espaldas
al limonero y que le servían de colaterales. Dijeron
los paisanos que con este defensivo de los laureles no sólo
se conservaba el dicho árbol y daba fruto, sino que
también en el lugar había otros que se conservaban
así>>.
Por todo isto non pode quedar a menor dúbida de que
dentro do seu século é difícil atopar
unha persoa que coñecese tan directamente a Galicia
e os seus problemas como el a coñeceu.
AS ENQUISAS EN GALICIA. OS SEUS OBXETIVOS.
Comenzaremos preguntándolle a Fr. Martín cal
era o obxectivo das súas viaxes a Galicia; a resposta
atopámola no seu escrito de 1762, O Problema Corográfico
para Describir a Galicia, onde nos informa sarisfactoriamente:
<< Por los cuatro viajes que apunté aquí
cualquiera hará juicio de lo que yo paseé
y pateé Galicia, siendo monje, y aun por las fechas
conocerá el tiempo que estuve en Galicia. Los últimos
viajes de 745 y de 754 los escribí como diarios y
formé dos libritos, cada uno de 40 pliegos. En ellos
apuntaba no sólo los lugares por donde pasaba sino
también los que registraba a la derecha y a la izquierda
con los nombres de los montes, ríos, valles, etc.
<< No sólo esto, siempre que me hospedaba en
algún priorato de mi religión, apuntaba todos
los lugaritos que tenían dependencia de él.
Mi fuerte era apuntar, no sólo las feligresías,
sino también todos los lugarcitos de ellas, siempre
que podía. En los dos libritos de mis dichos dos
viajes, están apuntadas las distancias legua por
legua. Así mismo todos los montes a cuya cumbre subí
para registrar el horizonte, y señalé los
países que se divisaban. De manera que en mis libros
tengo una infinidad de lugares y sitios geográficos
y topo- y corográficos, que o pateé o vi.
<<Mi asunto era, no sólo reconocer muchos sitios
geográficos, sino también muchos objetos de
la Historia Natural de Galicia en sus tres reinos: mineral,
vegetal y animal. Aunque cargué más a lo vegetal
o Botánica, pues no vi vegetable alguno que no reconociese
y escribiese, trayendo muchísimos a Madrid, y de
todos tengo seis cuadernos de mi letra menuda>>.
<< De camino tuve especial gusto, acordándome
de la lengua gallega que había mamado, [en] recoger
todas cuantas voces gallegas pude, por todos los países
por donde transitaba o me detenía, y en especial
los nombres de pescados, conchas, crustáceos, aves,
animales, sabandijas, etc. Y en cuanto a los pescados, testáceos
y crustáceos, casi todos los vi, comé y probé,
consideré, averigüé sus nombres gallegos
correspondientes; y de todas las voces y frases gallegas
tengo otros seis cuadernos de mi letra menuda>>.
<< En cuanto a minerales recogí poco o nada
porque no hallé a quien preguntar, y sólo
recogí tales cuales sitios de las minas.>>
<< Geografía, Historia Natural y Lengua Gallega,
eran los tres objetos de moi curiosidad, por no estar ocioso
en Galicia, aunque había pasado a aquel reino con
el fin de recrear el ánimo, divertirme y fortificar
mi salud, no impidieron que no pensase también en
antiguallas y en algunas observaciones históricas.
Copié por mí mismo algunas inscripciones antuguas
romanas, suevas, góticas y gallegas de la Media Edad.>>
<< Leí muchos pergaminos en latín y
en gallego, y hubiera leído muchos más si
no anduviese de paso.>>
<< Porque las nieves de 745 me hicieron detener 21
días en Samos allí leí todo el libro
del becerro de verbo ad verbum, que contiene 249 escripturas,
y del becerro de San Pedro de Montes leí todo lo
que pude en cuatro días solos que me detuve. En las
vecindades de Pontevedra hay tres monasterios de benedictinos:
el del Lérez, a una milla, el del Poyo a tres, y
el de Tenorio a siete millas. Registré sus archivos,
así mismo el de las monjas de Santa Clara de Pontevedra,
que tiene muchos instrumentos en gallego, y a ese modo leí
mucho del becerro de Celanova. Apenas recogí monedas
antiguas, no porque no se descubrían sino porque
se ocultan o se derriten.>>
<< Con estas memorias de Corografía, Historia
Natural, Botánica, Antigüedades y Lengua Gallega,
y recogidas todas por mí mismo, ya podré hablar
algo de Galicia, pero muy poco respecto a lo que quisiera
saber.>>
Dos tres obxetivos fundamentais, o primeiro, a Geografía,
é o dominante nas súas Viajes, mais éste
aínda fica ó servicio da lingua en canto trata
de se explicar etimoloxicamente, e unha parte importante
da mesma foi empregada no Onomástico Etimológico,
397-514, co título De la Geografía y de las
Genealogías, e mesmo deu pé a traballos como
a Origen del Nombre y Casa de San Julián de Samos,
Monasterio de Benitos en Galicia, Etimología del
Nombre del Lugar de San Martín de Sacar de Bois,
ou a Etimología de la Voz Valdeorras y de su Puente
Cigarrosa.
Do segundo obxectivo, a Historia Natural, deixamos a un
lado a enorme Obra de Seiscientos Sesenta Pliegos que trata
de Historia Natural y de todo género de erudición
(como reza o título) ou os amplos traballos Sobre
el Vegetable Seixebra de 321 folios, sobre Si nacen en Galicia...
los Vegetables Kali, Sosa y Barrilla, etc., y sólo
nos concentraremos en el Catálogo de Voces Vulgares
y en especial de Voces Gallegas de diferentes Vegetables.
O método seguido para a súa elaboración
está claramente apuntado, concretamente no caso da
Viaxe de 1754, o que fora interrompido polo seu nomeamento
como abade de Ripoll, Segundo o que nos conta nos seus Pensamientos
Crítico-Botánicos: << Traje a Madrid
-nos dice- tres baúles llenos de vegetables y de
mixtos de la Historia Natural. El método que tuve
para los vegetables es el siguiente: Así que yo veía
una planta que no era de las comunísimas, o con flor
o con fruto, o con uno y otro, la arrancaba por mí
mismo. Enseñábala a éste o a ésta,
preguntaba el nombre gallego, si le tenía, y que
virtudes le atribuían los del país. Apuntábalo
todo en mis cuadernos con una ligera descripción.
Incluía en un sobrescrito la flor semilla y una hoja,
y con este sobrescrito: a tantos de tal mes y año,
en tal sitio individual, encontré esta planta con
este nombre y con el número para reclamo en el cual
hablé de ella en mis cuadernos.
<< Si era planta que no tenía nombre gallego,
recurría, para saber qué nombre tenía
en los libros a Tournefort, que llevé conmigo. Y
por la flor y fruto sacaba el nombre y su género
y sus sinónimos, y paraba ahí. O si quería
saber virtudes, etc., recurría a los tres tomos corpulentos
de Juan Bahuino. Si era planta que tenía nombre gallego
y virtudes, pero que no podía averiguar su nombre
y género en los libros, la incluía en el sobrescrito
hasta averiguarlo en mejor ocasión. Y escribía
todo lo que había visto y averiguado por mí
mismo. Los Bahuinos que tenía eran prestados de un
boticario que no los usaba mucho>>.
<< Si la planta era tal que no tenía nombre
en gallego ni yo le había averiguado el nombre de
los libros, le ponía el nombre anónimo interinamente
hasta tener más luces a puro preguntar, y ponía
su descripción en el cuaderno, y el sitio, semilla
y flor dentro del sobrescrito. Así tengo en los cuadernos
muchas plantas con título de anónimas al principio
cuyas calidades y nombres averigüé después.
Digo, v.g., en el número tantos: la anónima
de tal número es tal planta con evidencia. De este
modo vine cargado de vegetables con muchísimos nombres
gallegos y de los libros. Lo mismo digo de los mixtos de
la Historia Natural>>.
Uns párrafos máis adiante continúa:
<< Desembarazado ya de la maula (sc. el nombramiento
de abad de Ripoll), me dediqué a repasar mis cuadernos
de vegetables y de Historia Natural y a rectificar por los
libros todo lo que había observado en mis dos peregrinaciones
a Galicia en 745 y en 754. Con el ansia del mayor acierto
compré muchísimos libros de Botánica
y de Historia Natural que, ni antes tenía ni había
visto, y los más caros, selectísimos y modernos.
De manera que de 6.500 volúmenes que hoy tengo ad
usum, a 13 de mayo de 1762, los 300 son de Botánica
e Historia Natural, además de los libros periódicos,
de Academias, Actas, Colegio Curioso, Viajeros, etc.
<< Mucho me hubiera alegrado tener el año de
1755 en Pontevedra las obras de Carlos Linneo, sueco, a
lo menos su tomo General Plantarium. Vive hoy ese autor
y es uno de los más celebrados botanistas del mundo.
Inventó el sistema de conceder sexo a todo vegetable.
Discierne los géneros por el número de los
estambrillos de la flor y por las divisiones de la basa
del pistillo. Al presente tengo bastantes tomos del dicho
Linneo, y estoy hecho cargo de todo su sistema, del cual
no tenía apenas noticia. Bien seguro es que, si la
tuviese en Galicia, no dejaría de observar en cualquiera
flor los estambres y pistillos y hubiera adelantado muchísimo
por mí mismo andando por las campiñas, montes
y valles>>, etc.
<< Yo sólo seguí el sistema de Tournefort,
y no vivo arrepentido, pues las disputas que hoy hay entre
los que le siguen y los que siguen el sistema de Linneo,
las tengo por excusadas, y aun por embarazosas para estudiar
la Botánica verdadera>>.
A recomendación que fai no Problema Corográfico
para describir a Galicia sobre como teñen que actua-las
tres persoas principais, dos seis que o han de levar a cabo,
non é arriscado supoñer, que sexa a que el
mesmo puxo en práctica: << Cada uno de los
tres -di- ha de llevar ocho o diez manos de papel para ir
escribiendo el diario y todas las observaciones. Además
de eso cada uno un librito de pecho, borrador o libro de
memoria para ir apuntando de pronto, lo que, llegando a
la posada, han de poner en limpio, cada uno en su cuaderno
diferente y en folio>>. E quizais algunha páxinas
do seu diario foran escritas á luz daqueles improvisados
mistos de cortiza de bidueiro.
Alí mesmo recomenda a conveniencia de que <<
escriba en gallego todos los nombres según se pronuncian
en cada país respectivo, añadiendo siempre
el acento correspondiente, y distinguiendo con alguna señalita
la O y la E cuando son abiertas o cerradas>>, polo
que a meirande parte das voces galegas, levan nesta obra
sinalado o acento tónico e ás veces a calidade
aberta ou fechada da vocal, e cando hai sons coma o X ou
J que teñen diferente pronuncia en galego ou castelán
non deixa de salientalo.
A súa experiencia aconsella que ás 6 persoas
que realicen o inquérito vaian acompañadas
por dous soldados: << Para que esta compañía
camine sin susto de ladrones, es preciso que la acompañen
dos soldados de a pie, con la casaca real, fusil, bayoneta
y alfanje. Deben ser sanos, robustos, y que los hayan sacado
de la labranza, y que sean gallegos. De este modo pondrán
miedo con la casaca real; y por saber el gallego, entender
de agricultura, y no extrañar los alimentos del país,
servirán de mucho esos dos soldados.>>
Tampoco esquece Frei Martín al comidas e recorda
que: << Como se ha de pasar por todas las villas de
Galicia en donde se cuece mucho pan de trigo, es fácil
hacer la prevención para cuando se ha de transitar
por las aldeas. Lo más difícil es hallar en
ellas camas decentes; así podrá llevar cada
uno de los de a caballo un par de sábanas dentro
de una almohada. Pero, en cuanto a comer y cama, se compondrán
como pudieren. Con las sábanas, con perniles, quesos
y botas en las alforjas, y con bastante chocolate y tabaco,
ninguno se morirá de hambre ni dejará de dormir>>.
Esta programación do 1762 difire do << plan
Alethophilo >> de 1759 que bosquexa no Onomástico
Etimológico, nº 654 a 729, máis ca no
procedemento(segui-los ríos por unha marxe ata a
súa orixe e logo volver pola oposta sen deixar ningún
afluente) e no número de persoas que realizan o enquérito.
Daquela, aínda consideraba que unha persoa soa, Alethóphilo
o Veritatis Amator, podería levar a bo fin esa magna
empresa, agora xa comprende que se precisarán polo
menos arredor de seis. O obxectivo segue sendo o mesmo:
<< Para fijar la residencia de Alethophilo me parece
oportuna la ciudad de Santiago, ya porque allí hay
librerías y archivos que consultar, ya porque, a
su tiempo, podrá consultar allí a literatos,
ya por la facilidad de traer libros desde Madrid y de otras
partes, y ya finalmente por la comodidad de hacer desde
allí sus jornadas a todas partes. Pero sería
del caso para mayor quietud de sus estudios, el que, aunque
fuese morador en Santiago, viviese en las benignas estaciones
retirado y divertido en sus estudios en una espaciosa quinta
hacia la marina, en la cual pudiese criar todo género
de vegetables.>>
<<Puesto en Santiago solicitará le dejen sacar
copia de todas las feligresías, anejos, pilas y monasterios
que hay en todo el arzobispado, con el orden de arcedianatos,
arciprestazgos, parroquias, etc. Después, y en tiempo
oportuno, hará cuatro jornadas a Mondoñedo,
Lugo, Orense y Tuy; y en cada capital sacará copia
de todas las feligresías del obispado respectivo.
O por sí o por algún amigo, solicitará
le den copia en Astorga de las feligresías del obispado,
y en especial de las que tiene en el reino de Galicia. Y
será muy útil el que tenga copia de todas
las feligresías de Oviedo y de Zamora>>.
No fan falta moitas luces para comprender que Alethóphilo
é un ente de razón moi semellante a frei Martín
que nada hai que aquel non diga ou faga que non teña
o feito ou dito o seu creador. Deste xeito vemos que este
xa se axenciara, tendo como mediador ó padre Flórez,
unha copia dunha Descripción de el Reino de Galicia
por Partidos y Jurisdicciones da que só a Introducción
é da autoría de Sarmiento e as ampliacións
e correcións de dita lista, a cal aparece seguida
dos lugares do Principado de Asturias e de Astorga, como
recomenda facer ó seu Alethóphilo pero baseándose
na xuridicción eclesiástica. Desa introducción
(escrita en febreiro de 1759 case ó mesmo tempo que
o Onomástico) dedúcese que a copia de Flórez
provén dos papeis de Catastro de Ensenada, o cal
interrompeu o proxecto intitulado Plano de un Nuevo y fácil
Método para formar una General Descripción
Geográfica de España, que o autor principiara
en 1751, pero que << viendo cúan mal se tomaba
el atropellado proyecto del Catastro, y que en él
no se atendía a catastrar cosa alguna natural de
las que Dios produce en España, sino que por lo común
las miserias y piojos que padecían los pobres pueblos,
arrinconé mi comenzado proyecto, y me acometió
la desazón de no poder menos de pronosticar lo que
sucedería con tanta garulla, por lo común
ignorante, y con tanto embarramiento de papel. Eso mismo
se pudo haber utilizado si a cada cuadrilla de catastreros
se hubiesen agregado dos o tres hombres doctos, eruditos,
literatos y curiosos, que pateasen y observasen todo el
país.
<< El catastro que esos hiciesen sería útil,
constante y perpetuo. Al contrario el que se hizo, ya pasados
seis años no le conocerá la madre que le parió.
El que los dichos hiciesen traería infinita utilidad
para la Hacienda Real. El que se hizo ninguna ha traído,
ni traerá, y para la que ha de traer, sobraba un
pliego de papel. El rey quería aliviar a los pobres
y libertarlos de la tiranía de los arrendadores.
Piadosa intención. En ese caso sépase cuánto
se extrae de tal lugar, v.g. 60; luego 40 es lo que al lugar
se debe rebajar, y con que se encabece en setenta, el rey
y el lugar saldrán muy gananciosos, y vayan a la
guerra o a estripar terrones todos los arrendadores>>.
<< El catálogo de los lugares ni tiene método
ni podrá tener subsistencia. Debía proceder
por arcedianatos, arciprestazgos, parroquias, anejos y lugaritos.
Esta división es constante y fija. La de seguir por
jurisdicciones cada día será más insconstante
por razón de herencias, ventas, partidas y pleitos.
Aquí se aplica Guimarey a Don Josef Mosquera, ya
hoy 757- no toca sino a don Luis Mosquera, fiscal
de Méjico, su sobrino >>.
<< El que leyere esta copia del Catastro con reflexión,
palpará el fin del catastro, y el porqué se
hizo tan diminuto en lo substancial y tan nimio en lo superfluo.
Con 353 lugares solos del rey, con los 1.160 mixtos, se
ha querido persuadir al rey que apenas tenía en dónde
caer muerto en Galicia. Algo diría sobre el asunto
para descubrir la solapada persuasión si fuese preguntado.
Así lo firmo. Madrid y febrero 6 de 1759 >>.
Á parte desta digresión sobre o Catastro do
Marqués da Ensenada, o autor explica, sempre sen
afastarse dos seus intereses lingüísticos, cal
é a razón pola que se ha de preferir unha
descrición baseada nas divisións eclesiásticas,
e advírtenos:
<< La Corografía de Media Edad según
los instrumentos aún no se ha tentado en Galicia
ni en España, siendo así que ésa es
la principalísima para entender la antigua y la moderna.
Por lo poco que yo sé de ella, haré evidencia
de la verdadera etimología de los nombres vulgares
gallegos de hoy, que tocan a la Corografía moderna,
y de resulta a los apellidos, que no han entendido los genealogistas.
Es verdad que para eso es menester leer muchos instrumentos
antiguos, así en latín como en gallego, que
aún se conservan en Galicia. Nada leería con
más gusto que esos instrumentos si los tuviese a
mano. Es la razón porque de los que he leído
he sacado mil noticias útiles y salí de muchos
errores.>>
<< La corografía de las Jurisdicciones Eclesiásticas
es antiquísima y más fija y constante que
la Corografía Política o de Jurisdicciones
Civiles. Estas cada día se mudan, se alteran, se
aumentan, se disminuyen, lo que rara vez sucede con las
Jurisdicciones Eclesiásticas de obispados, arcedianatos,
arciprestazgos, parroquias y anejos. Yo poseo catálogos
de todas las pilas baptismales de Galicia, que aprecio mucho.
Para los confines con Astorga. Para los confines con Portugal
tengo los tres tomos de la Topografía de Carvalho,
y en el tomo 1º están todas las pilas de la
provincia de Entre Duero y Miño, y con extensión.>>
<< No tengo catálogo de las pilas del obispado
de Oviedo, para hablar de los confines de Asturias con Galicia.
Pero tengo catálogo de todos los lugares de Asturias
siguiendo la distribución por Jurisdicciones Civiles.
Asimismo tengo otro catálogo semejante de todos los
lugares de Astorga. Finalmente tengo un copioso catálogo
de todos los lugares de Galicia, con la distribución
por Jurisdicciones civiles. Pasan de 12 mil <los>
lugares de Galicia y tengo evidencia que faltan muchísimos
>>.
Velaquí que nada pide a Alethóphilo que el
non fixera antes mais, oiámoslle divagar en torno
ás utilidades deducibles do estudio das xurisdiccións
eclesiásticas e como estas teñen xurdido:
<< La Jerarquía y Jurisdicción Eclesiástica
se fundó sobre la Jerarquía y Jurisdicción
que había entre los pueblos antiquísimos de
los gentiles. Entonces no había reyes. Cada pueblo
era una colección de lugares que se gobernaban por
sus costumbres y leyes sin dependencia de otros; y cada
pueblo se llamaba ciudad o unión de cives, pues civitas
no significaba lo que hoy. Ni tampoco villa, pues sólo
significaba lo que hoy. Ni tampoco villa, pues sólo
significaba una quinta o casería de éste o
del otro individuo.>>
<< Por eso se puso la cabeza de la cristiandad de
Roma, cabeza del orbe. Los patriarcas en Antioquía
para la Asia y en Alejandría para la Africa. Los
arzobispos en las ciudades más famosas, los obispos
en los lugares populosos, los arcedianos en los territorios
que abrazaban muchos pueblos. Los arciprestazgos en cada
territorio de un pueblo, concejo o valle, y los párrocos
en cada particular lugar.>>
<< De esto se infiere que habiéndose fundado
los arciprestazgos en el terreno que ocupaban los pueblos
de los gentiles, o como concejos, se podrá conjeturar
muy bien cuáles eran los términos de los pueblos
gentiles de Galicia por los términos y confines que
hoy tienen sus arciprestazgos. Fúndome en que los
como-concejos o pueblos antiquísimos, tenían
por términos, los términos naturales de mar,
o de ría, o de río grande o alguna sierra
o cadena de montañas.>>
<< He notado que los términos que hoy tienen
los arciprestazgos de Galicia son de aquella calidad, ésta
es una clave que he discurrido yo para fijar los términos
de muchos de los pueblos de Galicia que constan de Plinio,
Ptolomeo, etc., y para descubrir otros, que también
había y no constan de autores gentiles, v.g.: el
arciprestazgo de Santiago, que llaman de Morrazo, tiene
por términos el Océano, la ría de Vigo,
la ría de Pontevedra y la cordillera de montañas
de Mourente, Marcón, al oriente. Luego ese espacio
de terreno le habitaban unos pueblos determinados y acaso
serían los helenos de Plinio >>.
Prosegue con consideracións semellantes sobre os
pobos amaeos base do arciprestado de A Mahía ou La
Mahía, os dos spacos incluídos no arciprestado
de Vigo ou do Val Fragoso, os tamaganos do Val de Monterrey,
os parraquensis da terra de Párraga ou Parga. Os
instrumentos medievais empregan a expresión: in territorio
Dezae, Nemitos, Salinensi, Castellae, etc. e o vulgar explícase
así: terra de Salnés, de Bergantiños,
de Montaos, da Lanzada, de Mexía, de Parga, etc.
Moi preto estamos aquí do pensamento de H. Morf que
ía busca-las bases das entidades lingüisticas
romances nas primitivas divisións administrativas
romanas, continuadas nas dióceses cristiás,
e que se traducía na formación das unidades
dialectais romances. Fr. Martín percibe claramente
a súa importancia, de aí a súa preferencia
polas xurisdiccións eclesiásticas.
A idea xa xerminara desde o seu primeiro e pleno contacto
con Galicia no 1745, por iso xa está claramente expresada
no seu Plano
para formar una General Descripción
Geográfica de España de 1751, que vén
precedido doutro, feito no 1741, para unha Descripción
Geográfica del Perú (en cinco follas). Neste
do 1751 explícase así: << El medio más
breve, pronto y fácil que suelo usar para averiguar
una verdad no es el de oír a uno que me quiera informar
de ella, sino el de hacerle yo varias preguntas encadenadas,
arregladas a mi ignorancia, cuyas categóricas respuestas
puedan dirigir mi inteligencia tarda. Así soy notado
de preguntón; y es que para las cosas que no me van
ni me vienen, y son muchas, soy ciego, mudo y sordo, pero
para cosas de inocente y curiosa literatura o para averiguar
una verdad geográfica, histórica, botánica,
etimológica o de alguna antigüedad confieso
que soy un preguntón insufrible. Pero bien castigado
salí de mi curiosidad los nueve meses que estuve
en Galicia. Siendo así que soy de Galicia por todos
los costados, más sabía de la China que de
mi país originario. Pasé a aquel reino el
mayo de 45 con el fin del santo jubileo, no habiendo estado
en él en 45 años más que dos o tres
meses de paso el año 25 >>.
<< Privado de mi celda, mis libros y de mis tres ulnas
de cielo, y absorto con tanto mar, ría, montes, valles
y diversidad de horizontes, quise suplir a puras preguntas,
lo que no podía leer, ni hallaría en mi librería,
aunque bien numerosa. Así preguntaba a todo trapo
al primero o primera que se me ponía delante, y aunque
por los motivos que diré adelante, oí algunas
respuestas poco instructivas para lo que deseaba saber,
me informé no obstante de muchas cosas, que sólo
pude averiguar por medio de mis repetidas preguntas.>>
<< Así el fundamento de mi plano se reduce
a hacer un interrogatorio prolijo que en 150 preguntas coordinadas
con división, claridad y método, abrace todo
cuanto se puede saber de una provincia, territorio, ciudad,
villa, o aldea, a poco que a cada uno se responda categóricamente
>>.
Estas preguntas que ben merecerían a atención
dos historiadores de Xeografía, divídense
en seis clases que tratan de describi-los estados: Cosmográfico,
Físico, Ético, Económico, Político
e Histórico. As 24 primeiras preguntas fan referencia
ó estado cosmográfico e subdivídense
en seis apartados: Gramática, Xeografía, Metereoloxía,
Topografía, Idioma e Carácter. Outras 24 seguen
ós máis estados e aparecen tamén repartidas
en seis grupos.
Imos sinala-lo contido das que nos interesan; o título
de Gramática é un tanto ambiguo, hoxe intitulariámolo
mellor Toponimia, está dividido en catro preguntas:
1º Nomes antigos, 2º Nomes de Media Idade, 3º
Nomes modernos e 4º Orixe e Etimoloxía.
O de Idioma está tamén dividido noutros catro
que corresponden ós números: 17 Vulgar e Extraños,
18 Dialectos e Adaxios, 19 Idiotismos e Voces peculiares
e 20 Defectos e Frases Baixas. As preguntas eran as seguintes:
<< Idioma. 17 Vulgar y extraños. ¿Qué
idiomas se hablan? ¿cuál es el vulgar y común?,
¿qué idiomas se suelen entender allí
o concurrir para el comercio? 18. Dialectos y Adagios. ¿Si
es idioma puro o sólo dialecto? ¿Qué
adagios singulares son allí comunes, que no se usan
en otras partes? 19 Idiotismos y Voces Particulares. ¿Qué
idiotismos o propiedades tiene?, ¿qué voces
sólo particulares para allí? Póngase
algunas con sus acentos y significación obvia. ¿Qué
tonillo y acento usan? si es grave o agudo, gustoso o áspero.
20. Defectos y frases bajas. ¿Qué defectos
tienen los naturales en la locución? Si estropean
o pronuncian mal ésta o la otra letra, v.g.: G por
J y al contrario, o S por C y Z o al contrario. ¿Si
son balbucientes o tatos por vicio común? ¿Qué
frases bajas usan y qué apodos usa la gente baja?>>
Curiosas resultan as preguntas sobre o estado ético
ou costumes, e interésase polas seguintes: Vestidos
e modas, alimentos e convites, vodas e bautizos, enterros
e funerais, confrarías e irmandades, festas e procesións,
misións e sermóns ladaíñas e
romarías.
Na información que trata de estudios están
os apartados sobre: escolas e gramática, colexio
e seminarios, universidade e academias, artes fabrís
e macánicas. A correspondente a divertimentos subdivídese
en: touros e canas, teatro e música, xogos e máscaras,
diversións e enredos de nenos.
Por medio de Plano
para formar una General Descripció
Geográfica de España podemos chegar a ter
unha idea clara de cales eran os campos de interese nos
cuestionarios de Sarmiento en Galicia, dese preguntón
nato que ó mesmo tempo era sementador de suxestións
e experiencias nos seus infelices paisanos. Mais, incidentalmente,
queremos sinala-la importancia que este escritor tivo os
seus contemporáneos. Sabía da súa existencia
Jovellanos e recomendaba á Academia de la Historia
que se fixese cunha copia en 1789. Non temos a máis
mínima dúbida de que esta entidade o tivo
en conta para os seus proxectos das Geografías Históricas
Regionales.
Das 150 preguntas do ano 1751 temos información completa
na obra de Sarmiento, pero nas súas curtas estadías
en Galicia non podía facelas dun xeito sistemático,
por iso no plan Alethóphilo do 1759, comeza pola
xeografía e polos datos que lle facilitan os catálogos
amontoados nas dióceses galegas limítrofes:
<< De todas las pilas recogidas advírtenos-
se ha de formar un índice alfabético universal
de todas ellas, y con reclamo al número que tienen
en su respectivo obispado. La primera utilidad de este índice
es ver de un golpe cuántos lugares hay de un mismo
nombre en Galicia, y en dónde están esas feligresías,
y se sabrá cuáles son las que tienen nombre
muy singular.
<< Esta colección de feligresías será
el fondo de la Geografía de Galicia, sin lo cual
nada se podrá escribir con fundamento. Pero no basta
lo dicho. Es indispensable hacer otra colección de
todos los sitos geográficos que no tienen pila pero
que tienen unos nombres o revesados o singulares. Estos
son los que principalmente han de dar luz para averiguar
la antigua Geografía de Galicia, la de la Media Edad
y de los instrumentos, la moderna y, sobre todo, los apellidos
de las familias gallegas. Los nombres de solas feligresías
y anejos no dan bastante luz para lo dicho, pues los más
no se impusieron como a sitio antiguo, sino como al sitio
determinado en donde se fabricó la iglesia. Explicaréme
pues es útil reflexión que ahora me vino a
la pluma.
<< Los gentiles son más antiguos en Galicia,
y en todas partes, que los cristianos. Había, v.g.,
en un vallecito tres, cuatro o cinco lugarcitos de los gentiles
con sus nombres propios. Sucedieron los romanos, suevos
y godos, formando en el mismo valle diversas quintas y casales,
que tomaron el nombre de genitivo del dueño, supliéndose
el nominativo villa o casales. Después se fundó
en dicho valle una iglesia que fuese común a todos.
Ese sitio en donde se fundó sólo se debía
llamar el sitio o lugarcito de la iglesia, como aún
hoy se usa. Pero en atención al titular que se escogía,
y a una ligera circunstancia del sitio, le nombraron con
un nombre compuesto del santo y de la ligera circunstancia,
v.g.:
<< El adagio gallego legua por legua San Amaro da
Portela alude a que desde Pontevedra tirando al norte y
camino de Santiago hay una legua desaforada de larga hasta
llegar a San Amaro da Portela. El nombre antiguo del terreno
es Crescimir (voz sueva). Fundóse la iglesia en un
sitio en que había una silva o zarza, y se dedicó
a San Mamed. Así esa feligresía se llamó
San Mamed da Silva. Fundóse después allí
una ermita a San Mauro o San Amaro, y por estar allí
una como portilla o portela, que hacen dos montezuelos,
se llama hoy San Amaro da Portela. Esto lo saben todos,
el San Mamed da Silva lo saben muchos, pero que aquella
portela se llama en los instrumentos illa Portella de Crescimir
lo sé yo porque lo he leído y lo ignoran muchos.
<< Véase aquí la diferencia que hay
entre los nombres de feligresías y los de sus lugaritos.
Con Silva y Portela, que son nombres comunes, nada sacamos
en limpio. Y la voz de Crescimir nos podrá servir
de mucho. Sin salir de la vecindad allí está
la feligresía de Santa María de Alba, por
estar sobre el río Alba o Elba de los antiguos. Pero
tiene un lugarcito llamado Guigilde y que seguramente es
gótico. De esta calidad de nombres de sitios geográficos
y de otros semejantes, por ser poco comunes, se necesita
tener una colección para complemento de la Geografía
de Galicia.
<< Jamás se hará bien esta colección
sino preguntando, en las mismas feligresías al transitar
por ellas, todos los nombres de los sitios particulares,
y apuntando los nombres que no fueren comunísimos.
Después se debe copiar otra vez, y aparte, el catálogo
de todas las feligresías, y debajo de cada una se
pondrán los nombres de sus sitios respectivos, entrando
nombres de montes, ríos, etc. Después se debe
hacer otro índice universalísimo y alfabético
de todos los nombres, así de feligresías como
de sitios, citando el obispado y el número de feligresías
como de sitios, citando el obispado y el número de
feligresías, v.g.: Guixilde, Sant. num. 620; v.g.,
los nombres de los sitios para distinción, se escribirán
con letra bastardilla y con esas letras, M.R.P., monte,
río, puente etc.>>.
Fala a experiencia e o mestre séntase insatisfeito
cos materiais achegados. As súas viaxes están
cheas de voces xeográficas, posúe moreas de
catálogos de Galicia e dos bispados limítrofes,
pero aínda así sente a escaseza de materiais
que manexa, é necesaria a toponimia menor, ela clarexará
ás veces os estratos de poboacións diferentes
que se estableceron na bisbarra. A experiencia ensinoullo:
Nada seguro se poderá facer se antes non se dispón
dos índices toponímicos medievais. O caso
de Crescimir está estudiado na súa Viaxe de
1745 e lido nun documento de Poio de 1125, o de Guigilde
noutro de Lérez na mesma obra, e ambos na presente.
A toponimia maior e menor, a viva e a morta, toda ten que
estar ó servicio da lingua galega. Os nomes toponímicos,
xa no seu tempo, están castelanizados, e recomenda
que sexan recollidos tal e como se escoitan, pero engadindo
o acento tónico e marcando a calidade vocálica
aberta ou fechada, nos casos que exista. É dicir,
a fidelidade ó tempo presente.
Nas súas viaxes, sempre acompañado por un
guía natural do país, vai preguntando e apuntando
os nomes que este lle indicará, enchéndoo
a preguntas guiadas pola súa intención, como
xa nos dixo.
Estes obxectivos xeográficos, definidos no 1741,
estructurados no 1751, revisados no 1759, son sempre os
mesmos e teñen para nós unha importante faceta
lingüística que nos obligan continuamente a
térenos presentes.
Seguindo co plan Alethóphilo expón o autor
o obxecto dos seus inquéritos no campo da Historia
Natural. O lingüístico é o primordial,
o coñecemento polo tanto do nome da cousa, sobre
todo do das plantas, será o que esclareza a cousa
mesma, xa que en moitas ocasións foi posto por facer
referencia a algunha virtude fronte a unha enfermidade,
ou ben á época na que florece, ou por outras
circunstancias que axudan, máis ca tódolos
libros antigos, ó seu coñecemento. Mais este
interese á súa vez está dirixido cara
a un fin máis cobizoso, o estudio da Historia Natural,
totalmente esquecido en España, e todo isto ó
fin social de dar ós pobres galegos e españois
unha información en lingua vulgar das virtudes das
plantas para que se beneficien delas en atención
á súa saúde. No Papel
sobre
la Seyxebra: << Demuéstrase remata o
seu artigo- que, con la seyxebra, y con más de cuarenta
vegetables, sus símbolos, en naturaleza y en virtudes,
se podrá tener una Botica Española Casera,
sin necesitar de droguistas ni de boticarios. Discurría
así a favor de los pobres, fray Martín Sarmiento,
benedictino, en San Martín de Madrid. Año
1762>>.
Este cobizoso obxectivo de aliviar con pouco esforzo as
miserias dos seus concidadáns destaca en tódolos
seus escritos, e a Historia Natural está posta ó
servicio do home, que ten que aproveitarse dela, e protesta
con moita frecuencia contra da terminoloxía de Linneo
e os sistemistas que máis parecen preocupados por
estructurar plantas que en investiga-las súas virtudes,
ou presentan os seus coñecementos nunha complicada
xerga que resulta incomprensible para o pobo e acaba por
facer odiosa a ciencia, no lugar de explicala nunha linguaxe
vulgar e intelixible a todo o mundo. Tamén aquí
nada pide a Alethóphilo que el non tivera feito anteriormente:
<<Vamos a la Historia Natural y a la Botánica.
Todo esto se ha de estudiar peregrinando, preguntando, escribiendo
y recogiendo. Ha de recoger todos los nombres de animales,
aves, peces, mariscos, conchas, insectos, anfibios, tierras,
fósiles, minerales, etc. También debe recoger
todos los nombres de todo vegetable, árbol, arbusto,
planta, hierba, flor, fruto, semilla, etc. No sólo
un nombre, que le dan en tal parte, sino todos cuantos nombre
oyere, aquí o allí, que convienen a un sólo
mixto.
<< Será muy útil que de la Historia
Natural se recojan algunos mixtos para formar un gabinete;
y de la Botánica diferentes vegetables, en sazón,
para formar un herbario seco; y recogiendo aparte todo género
de semillas para la comunicación, señalando
el sitio, día, mes y año a todo. Y ningunas
aguas termales, baños o aguas medicinales se han
de olvidar>>. Isto foi exactamente o que el fixo nas
súas dúas derradeiras viaxes a Galicia, segundo
xa vimos. O mesmo nos repite nos números 18 a 23,
baixo o subtítulo de Motivos, no seu papel sobre
a Seyxebra e alí explica os diferentes obxectivos
e preocupacións das súas tres viaxes: 1725,
só lugares, 1745, lugares,, documentos, inscripcións
e voces galegas, e 1754, mixtos da Historia Natural.
O derradeiro, e quizáis o primordial campo de interés
do autor era a lingua galega, que é, como supon para
Alethóphilo: << El estudio que jamás
ha de dejar de mano es la lengua gallega, en toda su extensión
y de todos países. Tendrá cuadernos aparte
en que vaya colocando verbos, nombres, frases y adagios
como los fuere oyendo, y siempre preguntando, para oír
más, a viejos, viejas, niños, rústicos,
y poco o nada a los que, sin saber el gallego, se precian
de castellanizantes. No ha de pasar año en el cual
no haga alguna jornada por Galicia,, mayor o menor, de calidad
que a los cuarenta años pueda afirmar que no hay
rincón en Galicia en que no haya estado y en donde
no hubiese hecho alguna observación. En cuadernos
aparte colocará todas sus jornadas, o grandes o pequeñas,
con el día, mes y año en que las comenzó
y acabó>>
Os informantes sobre a lingua foron, polo tanto, nenos e
nenas, vellos e vellas,rústicos galegos non contaminados
pola teima castelanizante. Lembraraos sempre con admiración
e agarimo, confesándolles a súa débeda
no derradeiro volume da súa Obra de Seiscientos Sesenta
Pliegos, de Historia Natural e de todo xénero de
erudición, que vai escribindo nos primeiros días
do mes de marzo de 1766, alí recórdaos: <<
Niños y niñas, viejos y viejas, rústicos
y páparos, iliteratos e idiotas, etc., que sin pensar
en ofenderos llamaré aquí la escoria, granzas
y estiércol de la racionalidad
De ésos
he sacado, saco y sacaré el más puro oro de
la verdad que busco. A cualquiera de ésos, cuando
hay ocasiones, les pregunto y repregunto que me digan lo
que han visto, para saciar mi curiosidad. Quem vidistis
pastores? Dicite, annuntiate nobis: in terris quis apparuit?
Natum vidimus. Permítaseme aplicar al caso esta antífona
de Navidad. No les pregunto lo que han oído, sino
lo que han visto en sus tierras. Primeramente pregunto el
nombre suyo, el de sus padres y apellidos, el de su lugar
y feligresía; de qué obispado y arciprestazgo.
De su edad actual. De lo que ha visto en su lugar de objetos
de la Historia Natural, del nombre del río del vecindario,
de las distancias, etc.>>
Que este era o seu método temos evidentes probas
nos seus escritos; cando xuzga necesario sinala, sen dubidalo,
á testemuña da súa información.
Mais o interesante é que estes métodos non
difiren moito dos procedementos empregados actualmente nos
inquéritos.
Nesta obra explica quen foi a informante das palabras que
cita, empregadas en Viveiro, siempre que hablo de Vivero,
no es porque yo haya estado allí, sino porque la
mujer de mi hermano Francisco Xavier se había criado
en Vivero y a ella oí muchas voces que allí
se usan>>.
As que non consegue localiza-lo seu uso son, ou ben comúns
a toda Galicia, ou ben de Pontevedra e arredores.
El ensina ó seu Alethóphilo como ten que facer
para conseguir que estas xentes falen, << como corra
la voz de que Alethóphilo da cuartos a los niños
para castañas, a los viejos para tabaco, a las viejas
para una rueca, y a cualquiera para echar un cuartillo de
vino, como les enseñen los sitios en donde vienen
letreros, yo fío que hallará bastante que
recoger. Lo mismo digo de las costas marítimas, para
recoger conchas y testáceos. Venían a mí
los chicos con monteras de varias conchas y a las cuales
daban el nombre vulgar porque sabían que les había
de dar para castañas. Lo mismo hice en orden a vegetables
que no podía ver, y hiciera con los minerales si
hubiese quien me los trajese >>.
Velaquí a súa técnica e o premio con
que compensa a teima non sempre grata de preguntar. Pero
non pensemos que non fixo unha selección crítica
previa entre os datos que recolle. Non hai dúbida
de que escoitou respostas absurdas froito da ignorancia
inherente, ás veces, nos seus informantes, e daquela
é el o que ensina, non o que aprende e apunta. No
escrito Sobre los Vegetables Kali, Sosa y Barrilla recorda
esta anécdota dos seus inquéritos por Galicia.
Está a falar da verónica, planta medicinal
da cal non sabe o nome en Galicia mais da que procura espalla-las
súas virtudes por Pontevedra, e agora laméntase
de non ter difundido máis o nome verónica,
que el propón, e continúa: << Así
estoy arrepentido de no haber gastado un real de plata para
conseguir el fin. En un paseo de Pontevedra hay dos grandísimos
almezos o lodoeiros fructíferos, de los cuales ya
dije algo. Cuando los vi pregunté el nombre y oí
dos tonterías: a los niños que era cerezo,
y a los barbados que era negrillo. Enfadado de que un árbol
tan común en Galicia mendigase nombres disparatados,
y viendo allí una porción de muchachos que
los apedreaban para comer su frutilla, que es muy dulce
y gustosa, les dije que el verdadero nombre era lodoeyro,
y les repartí un real de plata con condición
de que no habían de olvidar dicho nombre, y que le
habían de enseñar unos a otros. Creo que se
logró, pues, mucho tiempo después, encontrándome
uno de los dichos muchachos me dijo a voces: << Padre,
aquel árbol se llama lodeiro>>.
Esta graciosa anécdota que tan ben expresa do interese
do autor pola recuperación do léxico galego
fainos ver igualmente ó filólogo que sabe
rexeita-las informacións erróneas que lle
ofrecen os informantes do inquérito; e non se debe
tomar como un caso excepcional, senón como un máis
entre os moitos que se lle ofrecerían. É,
por todo isto, lóxico supor que os materiais que
temos neste libro non foron recollidos sen reflexión
ou crítica ningunha, senón máis ben
con moitísimo coidado, e despois dunha atenta reflexión.
Un último problema vén dado polas respostas
recollidas por Fr. Martín. ¿En que lingua
se dirixía o autor ós seus informantes? Non
o podemos asegurar, pero seguramente fora en galego, aínda
que non temos probas para o demostrar. Que Sarmiento falaba
galego, con soltura está fóra de toda dúbida.
Que nel se dirixiría ós seus interlocutores
é o máis probable, que súa cuñada