|
Etnografía e arqueoloxía: bases da creación de Xocas
A antropoloxía cultural considera fundamental contextualizar as fontes materiais ou ideolóxicas no espazo, tempo e sociedade á que corresponden. Son probas, supervivencias de etapas anteriores, que mesmo por experiencias de etnoarqueoloxía nos poden conducir a esas formas de vida do pasado. (De la etnología a la antropología: sobre el enfoque crítico en las ciencias humanas. Editorial Anagrama. Bacelona. 1975).
Xaquín Lorenzo Fernández, Xocas, é ante todo un etnógrafo dos que dan entrada na Historia da Cultura Galega a artesáns, labradores, gandeiros, mariñeiros
todos eles herdeiros e transmisores dun pasado no que radica a identidade. Un etnógrafo que se sumou á corrente galega afastada das ensinanzas que por entón se impartían na Universidade de Santiago centradas na teoría sobre aspectos alleos a unha realidade inmediata- que ofrecía os artefactos, as lendas e cantigas con referencias ó momento, lugar e persoas que as facilitaron, nun esforzo por documentar o pasado galego que se tería perdido de non ser por este interese de recoller e pescudar todo canto significaba Pobo. (Froito destas caminatas son os datos que integran o libro Etnografía, Cultura material, que é o volume 11 da Historia de Galicia dirixida por Otero Pedrayo).
Felipe-Senén López, no libro Xaquín Lorenzo Xocas (1907-1989). Unha vida para a cultura dun pobo, recoñece entre os méritos da obra deste etnógrafo, ter percorrido o país a pé, cunha cámara forográfica ó lombo e importantes ansias de saber e documentar o atopado no camiño, chegando a puntos remotos da montaña pouco influenciados polo seu presente, falando e dialogando coa senté, achegándose tamén en autobús de feirantes por malas estradas ós lugares elexidos para o estudio e, sobre todo, falando e convivindo co pobo. Todo elo na plena Longa noite de pedra definida por Celso Emilio Ferreiro, nuns anos de profunda anulación de todo o que signifcaba Galicia, e que obrigaban a recurrir a Portugal como destino para a edición de algúns estudios froito das investigacións.
O carro, como principal referente dos seus traballos etnográficos, e os castros e monumentos como foco de estudio das súas creacións en torno á arqueoloxía, centran gran parte da creación literaria de Xaquín Lorenzo Fernández:
- Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galicia: Contos, Nós, nº 42. 1927. 13-14.
- Arquivo Filolóxico e Etnográfico de Galicia: Contos e medicina rústica, Nós, nº 44. 1927. 12-13.
- Un casamento en Lobeira (en colaboración con Xurxo Lorenzo), Nós, nº 58. 1928. 186-188.
- Notas lexicográficas de Lovios, Nós, nº 71. 1929. 205-206.
- Vila de Calvos de Randín (en colaboración con Florentino Cuevillas). Seminario de Estudos Galegos. 1930.
- A muller no cancioneiro galego, Nós, nº 98. 1932. 26-30. A muller no cancioneiro galego. Nós, nº 99. 1932. 43-48.
- A lenda da hermida de Aranga, Nós, nº 99. 1932. 49.
- Do cancioneiro de Borneiro (Cabana). Nós, nº 108. 1932. 229-230.
- Notas etnográficas da Terra de Lobeira. O liño e a lá. Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, VI. 1933. 25-84.
- Notas para un cuestionario de etnografía. Embarcacións. Nós, nº 111. 1933. 49-52.
- O tardo. Trabalhos da Sociedade Portuguesa de Antropología e Etnología. Porto, VI. 1934. 2-8.
- Papeletas pra un diccionario, Nós, nº 121. 1934. 14-16.
- Notas encol do Antroido en Lobeira. Nós, nº 124-125. 1934. 91-92.
- As dornas do Porto do Son. Nós, nº 126-127. 1934. 109-116.
- Nobles que defenderon a raia portuguesa entre o Limia e o Miño no ano 1762. Nós, nº 131-132. 1934.
- A arte popular nos xugos da Galiza. Trabalhos da Sociedade Portuguesa de Antropología e Etnología. Porto, VII. 1935. 209-230.
- Notas etnográficas da parroquia de Borneiro. Arquivos do Seminario de Estudos Galegos. Santiago, VII. 1936. 17-39 (reeditada por Edicións Boreal, de A Coruña, en 1990).
- As festas populares do 3 de maio en Laza (con Vicente Risco). Arquivos do Seminario de Estudos Galegos. Santiago, VII. 1936. 56-82.
- Parroquia de Velle (con Cuevillas e Vicente Fernández Hermida). Seminario de Estudos Galegos. 1936.
- Sobre arqueología do territorio dos Querquernos (con Florentino López Cuevillas). Revista de Guimaraes, 48. 1938. 85-106.
- Censo del Coto de Celme en 1737. Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense. Ourens, XII. 1939-1940. 5-12 e 53-65.
- Die Brense am galizischen Wagen. Volkstu, und Kultur der Romanem. Hamburgo, XI. 1939. 3-4.
- Lápidas sepulcrais galegas de arte popular. Actas do Congreso Nacional de Ciencias da Populaçao. Porto. Vol. VII. 1940. 1-10.
- El símbolo solar en el NW. De la Península. Actas do Congreso Nacional de Ciencias da Populaçao. Porto. Vol. I. 1940.
- Notas etnográficas de la parroquia de Borneiro. Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense, XIII. 1941-1942. 183-203.
- Das Bauerhaus im unterem limiabecken (Prov. Orense, Spanien). Volkstu, und Kultur der Romanem. Hamburgo, XV. 1943. 276-308.
- La capilla y santuario del Santísimo Cristo de la Catedral de Orense (con X. Ferro Couselo). Boletín del Museo Arqueológico de Ourense, 1. 1943. 9-68 (reeditado como libro na serie Anexos do Boletín Auriense, 12. Ourense. 1988).
- La arracada posthallstáttica de Irixo. Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense, XIV. 1943-1944. 127-136.
- Un petroglifo inédito de Troña. Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense, XV. 1945. 22-24.
- Las habitaciones de los castros (con F. López Cuevillas). Cuadernos de Estudios Gallegos, II. 1946-47. 7-74.
- Antiguas habitaciones de pastores en la Sierra de Leboreiro. Cuadernos de Estudios Gallegos, II. 1946-47. 341-361.
- Notas arqueolóxicas do castro de Cameixa (con F. López Cuevillas). RG, LVIII. 1948. 288-305.
- Notas lingüísticas gallegas. Revista de Dialectología y Tradiciones Populares. Madrid, IV. 1948. 79.
- O monumento protohistórico de Santa Mariña de Augas Santas e os ritos funerarios nos castros. Cuadernos de Estudios Gallegos, III. 1948. 157-211.
- Los silos de Villacañas (Toledo). RDTP, V. 1949. 421-433.
- Un romance impreso en León. Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense, XVII. 1949-1951. 119-130.
- San Ginés de Francelos (con M.R. García Álvarez). Cuaderno de Estudios Gallegos, V. 1950. 344-391.
- Una lápida de época sueva en Baños de Bande. El Museo de Pontevedra, VI. 1951. 27-32.
- A casa galega. Discurso de ingreso na Real Academia Galega (foi respostado por Otero Pedrayo). 16 de setembro de 1951 (inédito).
- Cuatro peñas con pilas del Sur de Galicia. Cuadernos de Estudios Gallegos, VII. 1952. 5-54.
- Cierres de fincas en el SE de Ourense (Galiza). Homenaje a Fritz. Kruger. Universidad Nacional de Cuyo. Mendoza. 1952. 175-185.
- La capilla visigótica de Amiadoso. Archivo Español de Arqueología, XXVI, nº 88. 1953. 424-433.
- Muestras de religiosidad popular. Los exvotos como testimonio de una devoción. La Región, número extraordinario Festas do Corpus. 9 de xuño 1955.
- As xoias de Regodeigon (con M.R. García Álvarez). R.G., LXVI. 1956. 90-96.
- A Nosa Señora do Viso, Boletín da Comisión de Monumentos de Ourense. XVIII. 1956. 203-247 (reeditado en 1983 polos seus compañeiros do Padroado Ramón Otero Pedrayo a través da editorial Galaxia).
- Cerámicas castrexas pintadas. R.G. LXVI. 1956. 125-140.
- Nomenclatura del carro gallego. RDTP. XII. 1956. 54-113.
- A Xuno de Freixido. BRAG. XXVII, nº 309. 1956. 288-290.
- Unha nova inscultura serpentiforme de Troña (con F. López Cuevillas). BRAG. XXVIII. 1957, nº 321-322. 217.
- Cuevillas, etnógrafo. Homaxe a Florentino López Cuevilla. Vigo. Galaxia. 1957. 135-138.
- El carro en el folklore gallego. Anales del Instituto de Lingüística. Universidad Nacional de Cuyo, VI. 1957.
- El Museo de laCatedral de Orense (con J.L. López Cid). Vida Gallega, nº 728. 1957.
- Fray Aureliano Pardo Villar, O.P. (1882-1957) (con Camilo Agrasar). Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense, XIX. 1957-58. 2-7.
- Bibliografía de Fr. Aureliano Pardo Villar. Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense, XIX. 1957-58. 9-13.
- Florentino López Cuevillas. Zephyrus IX. 1958. 246.
- O Varapau. O Comercio de Porto. 1958.
- Estela funeraria de Florderrei Vello. Lisboa. Arqueología e Historia, VII. 1958. 27-59.
- Enredos. RDTP, XIV. 1958. 268-293.
- Dúas necrópoles dolménicas (con F. López Cuevillas). Cuadernos de Estudios Gallegos, XIII. 1958. 284-293.
- Nuevo material de mámoas del Valle Alto del Barbantiño (con F. López Cuevillas). Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense, XX. 1959-1960. 63-70.
- Bibliografía de Florentino López Cuevillas Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense, XX. 1959-1960, 49.
- Deidades marinas en el Orense Romano. Boletín de la Comisión de Monumentos Histórico Artísticos de Ourense, XX. 1959-60. 389-395.
- O pastoreo na Serra de Leboreiro. Actas do Collo de Estudos Etnográficos Dr. Leite de Vasconcellos. Porto I. 1959. 245.
- Muiños de maré. Trabalhos da Sociedade Portuguesa de Antropología e Etnología. Homenagem ao Dr. Mendes Correa. XVII. 1959. 249-255.
- Unha pedra amuleto. BRAG. LIII, nº 333-338. 1959. 24.
- Unha pedra amuleto (rectificación). BRAG. LIV. 1961. 339-344.
- Etnografía. Cultura Material. Volume II de Historia de Galiza dirixida por Otero Pedrayo. Bos Aires. Ed.Nós. 1962 (reeditado por Akal, Madrid, 1979, y en cuatro volúmenes diferentes por Galaxia).
- O mazo, a trompa e a moa. Actas do I Congreso de Etnografía e Folclore. Vol. II. Braga. Lisboa. 1963. 175-181.
- Excavaciones arqueológicas en el castro de Cabanca (con Xesús Taboada Chivite). Noticiario Arqueológico Hispánico, VI. 1-3. Madrid. 1964. 129-134.
- Dos necrópolis posiblemente suévicas (con Xesús Taboada Chivite). Not. Arqu. Hisp. VI. 1-3. Madrid. 1964. 200-201.
- Inscripciones romanas de Galicia. IV. Provincia de Orense. 1ª parte. Cuadernos de Estudios Gallegos. XIX, nº 59. 1964. 267-304.
- Inscripciones romanas votivas de la provincia de Orense (con F. Bouza Brey). Cuadernos de Estudios Gallegos. XX, nº 61. 1965. 128-179.
- La iglesia prerrománica de San Martiño de Pazó. Cuadernos de Estudios Gallegos. XX, nº 61. 1965. 180-192.
- Discurso de resposta a Xesús Taboada Chivite na Real Academia Galega, en Xesús Taboada Chivite, discurso de ingreso na Real Academia Galega. Vigo. 1965.
- As casas dos mortos. Actas do Congreso Internacional de Etnografía. San Tirso, 1963. Lisboa, 1965. Vol. II. 141-150.
- Inscripciones romanas funerarias, varias no clasificadas, falsas e inexistentes de la provincia de Orense. Cuadernos de Estudios Gallegos, XX, nº 63. 1965. 261-291.
- Distribución dos xugos en Galicia. Primera y segunda asambleas luso-gallegas, organizadas por la Real Academia Gallega. Actas y comunicaciones. Madrid. 1967. 61-63.
- Vellas artes de pesca no río Miño. Revista de Etnografía. Porto. 1966. 289-295 (reeditado no Boletín da Biblioteca Pública de Matosinhos, nº 23. 1979).
- A eirexa de Santa María de Mixós, escrucillada de tres estilos. Congreso luso-espanhol de estudos medievais. Actas. Porto. 1968.
- Inscripciones Romanas de Galicia (IRG), IV, Provincia de Orense (coa colaboración de A. DOrs e F. Bouza Brey). Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos. 1968.
- Don Vicente Martínez Risco y Agüero. BRAG. XXX. 1969. 261-270.
- Dos obras de Ventura Álvarez Sala. Boletín del Instituto de Estudios Asturianos, nº 67. 1969. 305-308.
- O mar terra adentro. Revista de Etnografía, nº 25. Porto. 1969. 105-112.
- Una rueda fósil de Catoira (Galicia). Boletín Auriense, 1. 1971. 19-28.
- La tessera hospitalis de Castromao (con X. Ferro Couselo). Boletín Auriense, 1. 1971. 9-18.
- Excavaciones en el Castromao (Celanova-Ourense) (con X. Ferro Couselo). Not. Arq. Hisp. Prehistoria. 1976. 347-359.
- Tesorillo protohistórico de Calvos de Randín. A. E. Arq., 43. 1972. 228-232.
- La iglesia prerrománica de Santa María de Mixós. Boletín Auriense II. 1972. 75-110.
- Lamas Carvajal e o pobo. Discurso do Día das Letras Galegas. Rivadavia. Agrupación Cultural Abrente. 1972.
- Metamorfosis dunha casa castrexa. Trabalhos de Antropología e etnología. Coloquio luso-espanhol de cultura castreja. Carvavelhos. XXII. 1973. 225-229.
- Sobre la rueda de Catoira. Boletín Auriense II. 1973. 173-178.
- O esprito da més en Lobeira. Cuadernos de Estudios Gallegos XXVIII. 1973. 345.
- Nuevo cancioneiro galego. Boletín Auriense III. 1973. 187-188.
- Dibujos de casas y conjuntos urbanos de Galicia. Boletín Auriense III. 1973. 189-190.
- Galicia en un estudio de arquitectura popular. Boletín Auriense III. 1973. 191-192.
- Cantigueiro popular da Limia Baixa. Galaxia. Vigo. 1973.
- El carro en el folklore de Galicia. RDTP. XXX. 1974. 44-76.
- El carreto en la Limia Baixa. Boletín Auriense. IV. 1974. 159-166.
- Tornos en Galicia. Boletín Auriense. V. 1975. 87-90.
- Excavaciones en el Castromao (con X. Ferro Couselo). Not. Arq. Hisp. 1976.
- Xesús Taboada Chivite. Bibliografía. Boletín Auriense. VI. 1976. 11-16.
- Sobre algunos saludos en gallego. RDTP. Homenaje a Vicente García de Diego. XXXII. 1976. 274.
- Xesús Ferro Couselo. BRAG. LXXIII, nº 360. 1980.
- El sobrado. Boletín Auriense. VI. 1976. 305-318.
- Un propulsor de tipo popular. Gallaecia, nº 2. Santiago. 1977. 281-282.
- O Combarrizo. Boletín del Colegio Oficial de Arquitectos de Galicia, 2. 1977. 3-9.
- Paganismo e cristianismo na relixiosidade popular. Encrucillada, 9. 1978.
- Unha casa do Castromao (Celanova). Boletín Auriense. X. 1980. 203-210.
- Unha corna decorada. Boletín Auriense. XI. 1981. 129-133.
- Do noso antroido: os escabicheiros. Brigantium, 3. 1982. 265-269.
- A casa. Biblioteca Básica da Cultura Galega, 11. Galaxia. 1982.
- A terra. Biblioteca Básica da Cultura Galega. 12. Galaxia. 1982.
- O mar e os ríos. Biblioteca Básica da Cultura Galega. 13. Galaxia. 1982.
- Os oficios. Biblioteca Básica da Cultura Galega. 14. Galaxia. 1983.
- Refraneiro galego. Ed. Castrelos. Vigo. 1983.
- A ramboia. Gallaecia, 7-8. 1984. 275-278.
- A vivenda e a terra. Alternativas estruturais e producción agrícola-gandeira. Seminario de Estudos Galegos. A Coruña. 1988.
- O outro mundo na tradición popular galega. Lumieira III. 1988. 119-122.
- As pontes na tradición popular galega. A inxeniería histórica como patrimonio monumental: as pontes. Actas do I Seminario. Xunta de Galicia. Santiago. 1989. 101-103.
- Otero Pedrayo e a Antropoloxía. Actas do Simposio Internacional de Antropoloxía. Identidade e Territorio. Centenario de Otero Pedrayo 1888-1988. Consello da Cultura Galega. Santiago. 1990. 253-256.
- Introducción ó estudio dos hórreos en Galicia. Actas del primer Congreso Europeo del Hórreo. Santiago. 1990. 291-293.
Artigos na prensa galega e local.-
- O tío galego, La Zarpa. Ourense, 29-VIII-1930.
- Outra vez encol do noso idioma, Heraldo de Galicia. Ourense. 3-VI-1935.
- De Re Geographica. Os mapas, o nomenclátor e a realidade. Heraldo de Galicia. Ourense. 2-XII-1935.
- Muestras de religiosidad popular. Los exvotos como testimonio de una devoción. La Región. 9-VI-1955.
- Arqueología prehistórica y romana de Orense. La Región, especial Festas do Corpus. 29-VI-1960.
- Un miragre de San Rosendo. La Región, especial Festas de Celanova. Agosto de 1974.
- Una rúa ourensán. La Región. 1977.
- Florentino L. Cuevillas no vinte cabodano do seu pensamento. La Región, 25-VII-1978.
- El Papa Mariano, en Religión. Mañana es domingo. La Región, 30-X-1982.
- Risco vinte anos despois. La Región. 29-IV-1983.
- Los muebles en la casa campesina gallega: utilidad y comodidad. La Región. 28-X-1984.
- Encol de San Rosendo. La Región. 27-XI-1984.
- O noso maio. La Región. 15-V-1985.
- Encol da toponimia. La Región, 18-VIII-1985.
- Cuevillas, o home. La Región, especial centenario de F. Cuevillas. 14-XI-1986.
- Pequenas grandes cousas. La Región. 19-II-1987.
- Os tempos son chegados. Follas Secas, nº 13. Ourense. 1987.
- Encol do Antroido. La Región. 8-III-1987.
- ¿Deporte?. La Voz de Galicia, suplemento deportes. 25-I-1988.
- Algunhas notas de rectificación e gratitude. La Región. 5-XI-1988.
FRAGMENTOS DAS SÚAS OBRAS:
|
|